Przez lata nasza branżę, że prawo autorskie to świętość, że trzeba opłacać tantiemy, w zgodzie z obowiązującym prawem. ZAiKS i inne organizacje zbiorowego zarządzania są czymś w rodzaju instytucji zaufania publicznego. Jak to możliwe, że takie instytucje mogą działać tak kontrowersyjnie? Ile w tym prawdy co tłumaczy dziennikarz “Kanału Zero” Waldemar Stankiewicz. Robi to dość skrótowo, dlatego w post scriptum tłumaczymy kilka zagadnień.
Niejednokrotnie zachwalaliśmy ZAiKS za efektywną pracę, kompetentnych ludzi i samą efektywność. Tymczasem, dziś okazuje się, że żyliśmy prawdopodobnie w błędzie? Przynajmniej jeśli chodzi o samo jego zarządzanie. Jak zatem wygląda ZAiKS 2025? Czy rzeczywiście działa kontrowersyjnie? Może warto wytężyć nie tylko wyobraźnię, jak nieco sugeruje motto tej instytucji tj. “sprzyjamy wyobraźni”?
Kilka faktów
10 milionów złotych za jubileusz?! Przecież tyle kosztuje koncert AC/CD! Ale co tam imprezy. Może raz na sto lat warto zaszaleć. Wszak istotą rzeczy w tej Organizacji zbiorowego zarządzania są tantiemy dla twórców. Czego na tym polu się dowiadujemy w wideo Kanału Zero? oto niektóre tylko przykłady.
86 tysięcy twórców podobno jest pomijanych w rozliczeniach. To czysty rachunek, bo przez za trzy lata (2020-2022) ZAiKS “zaoszczędził” 450 milionów. Jeszcze innym źródłem przychodu jest kwestia zmarłych autorów.
Jak pokazują statystyki, 31% środków pozyskanych przez OZZ nie trafia do twórców w okresie 2013-2023. Wykazały to działania kontrolne.
Pewnie Wasze zdumienie wzbudzi fakt wynagrodzeń. Moje zresztą też, bo jako członek ZAIKS, ale też płatnik, słyszę teraz, że pensje tu “są wyższe niż w Orlenie”. Oczywiście nie wszystkich. Ciekawe jest tłumaczenie tego faktu o czym dowiemy się z wideo.
p.s. Zarząd komisaryczny w STOART!
ZAiKS to nie jedyna organizacja zbiorowego zarzadzania, która działa nietransparentnie. W kwietniu 2025 roku Ministerstwo Kultury zawiesiło władze STOART, instytucji, która w 2023 roku wypłaciła ponad 50 mln zł tantiem.To dużo mniej niż wspomniany ZAiKS. Z nieoficjalnych źródeł wiemy, że chodzi tu także o niegospodarność.
Miejmy nadzieję, że sprawy uda się wyjaśnić i jeśli trzeba naprawione.
Post scriptum
Dodaję p.s. do pierwotnego tekstu, bo w mojej ocenie dziennikarz “Kanału Zero” część wątków potraktował z dziennikarką rzetelnością. Ale nie w pełni rozgryzł temat. Otrzymaliśmy także obszerny tekst rzecznik prasowego ZAiKS , p. Anny Klimczak, który publikujemy niżej. Jest dość obszerny i dla bardzo wytrwałego czytelnika.
Pominę kwestię wielokrotnie opisywanej kwestii pałacu, bo tą już wielokrotnie opisano w mediach. No, ale jak się już ma, na stanie, nietrafioną inwestycję (poprzedni zarząd) to trzeba było wybrać tzw. mniejsze zło.
Najważniejszą wydaje się zarzut braku rozliczeń ze sporą liczbą autorów. Pewnie tacy są wśród naszych czytelników. Tu akurat znam temat , z dwóch źródeł. Z ZAiKS i ZPAV. Obie instytucje borykają się z tym problemem i póki co wprowadziły system szukający. W jednym przypadku jest to “Lista poszukiwanych twórców”, w drugim “Most wanted”.
Kłopot polega na tym, ze trzeba mieć konto w takim serwisie, ale jest to to załatwienia. Tyle tylko, że artyści, głównie młodej generacji, nie mają właściwej wiedzy na temat praw im przysługujących. To już niestety ich wina, bo jak chce się działać w muzycznym biznesie – trzeba go poznać. To samo dotyczy zresztą Didżejów, których obowiązkiem jest znajomość prawa, o ile chcą publicznie odtwarzać muzykę.
Przejrzałem tą listę (53 tys. wpisów!!) i pojawiają się tam czasem utwory jednokrotnie odtworzone, np. w radio! Tak na marginesie, to obsługa takiego jednego odtworzenia przewyższa koszt wypłaconego tantiemu. To dobry przykład, że dziennikarz “Kanału Zero” ma jakąś wiedzę na ten temat, ale jakby nie do końca.
Pytanie brzmi: co zatem robić z takimi całkiem sporymi kwotami? Może przeznaczać na jakiś szczytny cel? Jeszcze ciekawiej (znikająca kasa!) sprawa wygląda zagranicą, ale to kwestia na oddzielny artykuł.
Inna kwestia poruszona w reportażu to wysokie koszty ZAiKS. Wydaje się, że autor nie odniósł tego do innych tego typu organizacji zbiorowego zarządzania w Europie. Otóż, 16 czy 17% to jest taka średnia europejska. O ile mnie pamięć nie myli to GEMA (Niemcy) ma bodaj 20%, ale tam pracuje około 1400 osób, w w ZAiKS – 400. Są kraje, które mają jeszcze wyższy wskaźnik niż 20%.
Pod koniec reportażu pada jeszcze kwestia współpracy z firmami zewnętrznymi. Mowa np. o “Music Export Poland”. Dostali dofinansowanie, a efektów nie widać – sugeruje autor. Bo nie widać w internecie efektów. Takie kryterium oceny przyjął Waldemar Stankiewicz. To jakby za mało. Ktoś kto bywa na branżowych imprezach w Polsce non-stop styka się bowiem z działalnością fundacji “Music Export Poland”. Tu jakby PR został niedopracowany, więc widać to co widać w internecie. Poprawcie się!
Nie chcąc czytelnika epatować jeszcze większą dawką treści, zachęcam do własnego wyrabiania sobie opinii w w/w kwestiach. Samych producentów czy artystów do zaglądania na strony internetowe polskich organizacji zbiorowego zarządzania prawami. Mowa o takich jak ZAiKS, ZPAV, STOART i SAWP.
Odpowiedź ZAiKS związana z pierwotną wersją artykułu.
Wokół naszego Stowarzyszenia nadal krąży wiele opinii, mitów i legend. My przedstawiamy fakty.
Wierzymy, że zwłaszcza środowisko DJ-ów, czyli osób, które zawodowo korzystają z muzyki, zasługuje na fakty, a nie na nieuprawnioną i bezpodstawną krytykę ZAiKS-u.
Przypuszczamy, że pytania o wydarzenia sprzed lat wynikają z troski o twórców, dlatego odnosimy się do nich z pełnym zrozumieniem. Wyjaśniamy wszystkie wątpliwości, ponieważ działamy transparentnie.
Pałac w Janowicach został sprzedany
Nieruchomość została sprzedana za kwotę zgodną z operatem szacunkowym, czyli wyceną rynkową. Zabytkowy obiekt trafił w ręce polskiej rodzinnej firmy, która nie tylko prowadzi całą produkcję na terenie Polski, ale także jest lokalnym mecenasem kultury i sportu. Nie udało nam się pozyskać unijnych dotacji na przekształcenie tego miejsca w nowoczesny ośrodek pracy twórczej. Dodatkowo, pandemia spowodowała, że ZAiKS musiał intensywnie pomóc twórczyniom i twórcom, którzy znaleźli się w sytuacji kryzysowej. Staraliśmy się choć w małej części zrekompensować brak zabezpieczeń socjalnych dla autorów i artystów w Polsce.
Obchody stulecia ZAiKS-u – uhonorowanie najwybitniejszych twórców
Stoimy na stanowisku, że obchody stulecia tak rozpoznawalnej i obecnej w codziennym życiu twórców organizacji powinny uwzględniać różne aspekty twórczości, dlatego zorganizowaliśmy nie tylko koncert galowy (który odbył się w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej, a jego całkowity koszt wyniósł 2,7 mln złotych), ale też dwie wystawy i kilka konkursów z różnych dziedzin sztuki. Niemal połowa kwoty wydanej na cały jubileusz została przeznaczona bezpośrednio na nagrody dla twórczyń i twórców, a także na wynagrodzenia autorskie. Wydatki te nie uszczuplały należnych uprawnionym wynagrodzeń autorskich.
Śledztwo umorzone – brak podstaw do jego prowadzenia
Prokuratura już dwa razy umorzyła śledztwo wszczynane na podstawie donosów. Stało się tak wbrew staraniom naszych przeciwników: nie tylko lobbystów, ale też (nad czym ubolewamy) kilku twórców sfrustrowanych wynikami demokratycznych wyborów w ZAiKS-ie. Zarzuty przedstawione w zawiadomieniu do prokuratury nie znalazły potwierdzenia w faktach, które były bardzo starannie badane w toku postępowania.
Koszty i zarobki
Nie jest prawdą, że ZAiKS ma wysokie koszty działalności. Podobnie jak organizacje zbiorowego zarządzania na całym świecie, także i ZAiKS dokonuje potrąceń na pokrycie kosztów administracyjnych prowadzenia zbiorowego zarządu. W ZAiKS-ie od kilku lat to ok. 16%, co mieści się w europejskiej średniej dla organizacji takich jak nasza.
W 2023 roku odnotowaliśmy najwyższe w historii przychody z praw autorskich niemal na każdym z pól eksploatacji, ta sama sytuacja miała miejsce w 2024 roku, który był jeszcze korzystniejszy niż rok poprzedni. Utrwalony dodatni trend (z załamaniem w okresie obostrzeń pandemicznych) jest m.in. efektem wieloletnich, intensywnych działań ZAiKS-u służących upowszechnieniu wiedzy o prawie autorskim, w szczególności uzmysłowieniu użytkownikom, że muzyka może stanowić cenny element prowadzonego przez nich biznesu. To także efekt inwestycji Stowarzyszenia w zaplecze technologiczne usprawniające działanie ZAiKS-u oraz skutek systematycznie wprowadzanych zmian organizacyjnych.
Jeżeli ZAiKS ma sięgać po specjalistów i notować kolejne rekordy, będzie płacić za pracę tak, jak płaci się na rynku. ZAiKS jest uczciwym pracodawcą: nie głodzi pracowników, ale też nie przepłaca. Kształtujemy systemy płac w oparciu o praktyki rynkowe.
Co do zwrotu kosztów dla członków władz, obowiązuje w tej sprawie regulamin przyjęty przez Zebranie Delegatów, a więc członków Stowarzyszenia (uchwała została przyjęta zdecydowaną większością głosów). Zwrot kosztów jest uzasadniony ze względu na szeroki zakres zadań i odpowiedzialności członków władz regulowany ustawą o zbiorowym zarządzaniu z 2018 roku.
Badanie marki – pozytywne wyniki
Wyniki badania przeprowadzonego przez SWPS były prezentowane Zarządowi Stowarzyszenia. Niezależne spojrzenie przedstawicieli uznanej szkoły wyższej jest dla nas bardzo cenne. Nasze założenia strategiczne są konsekwentnie realizowane, co potwierdzają nie tylko znakomite. Rekordowe wyniki finansowe za ostatnie lata, ale także ważne programy edukacyjne i rozwojowe, poprzez które jeszcze lepiej realizujemy naszą misję. Wbrew interesom dużych korporacji i firm, które chętnie nie płaciłyby za eksploatację utworów.
Kontrole przechodzimy pozytywnie
Zdajemy sobie sprawę z ostatnich negatywnych doniesień nt. zbiorowego zarządu w Polsce. Jednak ZAiKS zdecydowanie nie powinien być stawiany w jednym szeregu z takimi organizacjami jak SFP, STOART czy ZASP. Przede wszystkim dlatego, że ZAiKS przechodzi pozytywnie wszystkie kontrole, przeprowadzane regularnie choćby przez MKiDN. Zalecenia ministerstwa, czyli organu nadzoru, wprowadzamy często szybciej niż zostaniemy o to poproszeni.
Terminowa wypłata tantiem
W ZAiKS-ie są różne cykle repartycji (czyli rozliczania i wypłaty wynagrodzeń autorskich), uzależnione od pola eksploatacji i warunków umowy z użytkownikiem: miesięczne (np. koncerty), kwartalne, półroczne (np. serwisy streamingowe) i roczne (radio i telewizja). Gdyby użytkownicy, zwłaszcza platformy cyfrowe, przekazywali ZAiKS-owi dane w odpowiednich formatach i bez luk (są tutaj określone międzynarodowe standardy), niektóre podziały i wypłaty odbywałyby się jeszcze szybciej.
Priorytetem ZAiKS-u jest terminowy i prawidłowy podział przychodów z praw i wypłata wynagrodzeń uprawnionym. Jesteśmy kontrolowani przez MKiDN między innymi właśnie w tym zakresie (i kontrole te przechodzimy pozytywnie). Słaba jakość przekazywanych od użytkowników danych wymaga zaangażowania twórców w proces prawidłowej wypłaty. Udostępniamy w naszym serwisie zaiks.online dostępne publicznie narzędzie pozwalające w prosty i szybki sposób odnaleźć twórcom ich „zagubione” utwory i tantiemy. Kolejny krok to kontakt z ZAiKS-em i wspólne działanie, aby zweryfikować i uzupełnić dane. Takie działania są standardem na światowym rynku praw autorskich, gdyż wszystkie organizacje zbiorowego zarządzania widzą problem niewystarczającego dbania o metadane po stronie platform cyfrowych.
Warto podkreślić, że jeśli mimo wszystko jakieś wynagrodzenia autorskie nie mogą być rozliczone ze względu na brak pełnej dokumentacji,. to w ZAiKS-ie trafiają one do twórców w dodatkowej repartycji. Ich podział jest proporcjonalny do rozliczeń z wiodących pól eksploatacji utworów.
Warto także podkreślić, że każdy autor reprezentowany przez ZAiKS ma własne konto dostępne online. Przypomina ono konto bankowe. Odnotowany jest każdy wpływ środków, jego źródło, wysokość potrąceń do poziomu pojedynczego wykorzystanego utworu itd. To jest transparentność rozliczeń w praktyce.
ZAiKS jest skuteczny i wciąż się rozwija
Lansowanie tezy o rzekomo nieskutecznym i drogim systemie zbiorowego zarządzania jest na rękę dużemu biznesowi wykorzystującemu twórczość. W istocie jest wręcz odwrotnie: to właśnie dzięki ogólnoświatowemu systemowi zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Użytkownik może w łatwy sposób kupić licencję uprawniającą do korzystania ze światowego repertuaru. Gdyby nie było organizacji zbiorowego zarządzania,. podmiot korzystający z twórczości musiałby kontaktować się indywidualnie z każdym uprawnionym z tytułu praw autorskich i pokrewnych. Byłoby to całkowicie nieracjonalne ekonomicznie, a w praktyce wielokrotnie niewykonalne. Poza tym duże firmy wykorzystywałyby wtedy swoją pozycję dominującą, by narzucić autorom niekorzystne dla nich warunki. ZAiKS jest m.in. po to, by temu przeciwdziałać.
Twórcy poszkodowani przez cyfrowy kolonializm
Tematy, które dla środowiska kreatywnego są teraz zdecydowanie najistotniejsze, to na przykład nieproporcjonalnie niskie – w stosunku do zysków platform – wynagrodzenia dla autorów, albo kwestia bezumownego wykorzystania twórczości przez firmy dostarczające narzędzi generatywnej AI. W epoce cyfrowego kolonializmu twórcy są najbardziej poszkodowani, a ZAiKS, wraz z innymi organizacjami zbiorowego zarządzania z UE i ze świata, stara się temu przeciwdziałać, choć walka ta jest, jak wiemy, nierówna.
Słuchamy krytycznych opinii, zwłaszcza tych, które nie są podyktowane osobistymi frustracjami czy interesem politycznym. Wciąż się zmieniamy – na lepsze. A zmiany te są efektem pracy nowego zarządu i kierownictwa: skutecznego, otwartego na dialog, skoncentrowanego na przyszłości i nadążającego za szybko zmieniającą się rzeczywistością.
Ukłony
Anna Klimczak
